Dobra źrenickie w rękach Mańkowskich

Źrenica na mapie z 1893 roku

Źrenica to dawna wieś dworska o bogatej historii. Jak czytamy w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”: „w 1578 roku należała do Gostomskich. Zarządzał nią wtedy Wojciech Zborowski. W r. 1618 posiadała ją kasztelanowa bydgoska (…). Przez pewien czas była własnością miasta Środy”. Wieś znalazła się następnie w kluczu winnogórskim, który otrzymał od Napoleona Jan Henryk Dąbrowski. Po jego śmierci majątek przejęła żona – Barbara. Sama zaś Źrenica stała się własnością córki Dąbrowskiego z chwilą jej ślubu. Bogusława Dąbrowska wyszła za mąż 3 grudnia 1835 roku w Częstochowie za Teodora Mańkowskiego (przyjaciela jej brata). Małżonkowie osiedli w majątku Źrenica. Tam w 1845 roku na świat przyszła ich córka Barbara Kwilecka z Mańkowskich (wielkopolska działaczka narodowa).

Dagerotypy Bogusławy i Teodora z 1848 roku (za: A. E. Mańkowski, Kronika domowa Mańkowskich, Fundacja Andrzeja Mańkowskiego, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2017, s. 68)

Teodor Mańkowski był przedsiębiorczym ziemianinem, „nowocześnie myślącym i działającym”. Dużo podróżował, przebywając w Poznańskim, na Ukrainie i w Petersburgu pilnując rodzinnych interesów. Pomagał w wymianie handlowej pomiędzy ziemiaństwem polskim z Podola i Ukrainy a przedsiębiorcami angielskimi. W wyniku wydarzeń Wiosny Ludów 1848 r. Mańkowski został zmuszony do zamknięcia londyńskiej firmy i powrotu do Wielkopolski, gdzie zajął się modernizacją gospodarstwa, jako pierwszy w okolicy wprowadził drenowanie, uprawę pszenicy australijskiej i holenderskiej. Sprowadzał też z Anglii nowoczesne maszyny rolnicze i udzielał się społecznie będąc, wraz z Edwardem Ponińskim, Włodzimierzem Wolniewiczem i Maksymilianem Jackowskim, założycielem Towarzystwa Rolniczego Średzko-Gnieźnieńsko-Wrzesińskiego.
Planował w Źrenicy budowę nowoczesnego pałacu w stylu neogotyckim. Miał on posiadać m. in. centralne, nawiewne ogrzewanie i łazienki z bieżącą, ciepłą wodą. Do realizacji projektu nie doszło ponieważ klucz dóbr źrenickich, w skład których wchodził majątek Źrenica, Murzynowo Kościelne, Mączniki z Ulejnem i Połażejewo wraz z przyległościami, zakupił w 1854 roku książę Aleksander Czartoryski (1811-1886).

W oparciu o:

Aleksandra Dolczewska, Projekty pałacu Mańkowskich w Źrenicy

Wstępna koncepcja elewacji frontowej (za: A. E. Mańkowski, Kronika domowa Mańkowskich, Fundacja Andrzeja Mańkowskiego, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2017, s. 109)

Elewacja tylna – projekt sygnowany „AG” z Wrocławia, 1852 r.
(za: A. E. Mańkowski, Kronika domowa Mańkowskich, Fundacja Andrzeja Mańkowskiego, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2017, s. 111)