Historia Pałacu

SIEDZIBA WODZA LEGIONÓW

 

DONACJA NAPOLEONA

Napoleon dekretem z Tylży z 10 czerwca 1807 roku przyznał 27 marszałkom i generałom francuskim donacje w dobrach narodowych Księstwa Warszawskiego. Uzyskali je też trzej polscy generałowie – książę Józef Poniatowski, gen. Józefa Zajączek i gen. Jan Henryk Dąbrowski. Dąbrowskiemu nadano (30 VI 1807 roku) dobra winnogórskie – dawną posiadłość biskupów poznańskich, skonfiskowaną później przez rząd pruski i obejmującą miasta Środa i Pyzdry, 10 folwarków i kilkanaście wsi. Pałac znajdował się na równinie pomiędzy lasami na północy, a winnicami na południu. Piętrowy pałac miał zajazd wysadzany lipami, a na jego tyłach pozostały dawne fosy. Wokół zaprowadzony był ogród francuski, a obok niego sad i plantacja drzew morwowych.
Donacja okazało się przełomem w sytuacji majątkowej, bowiem przynosząca 50 000 złotych polskich rocznego dochodu, pozwoliła Dąbrowskiemu nie tylko powetować sobie lata legionowych wyrzeczeń oraz zapewnić utrzymanie kalekiemu synowi, dla którego wydzielił ekonomię pyzdrską, ale i wejść do grona wielkopolskiej arystokracji, w czym dopomógł również zawarty kilka miesięcy później związek małżeński z Barbarą z Chłapowskich.
Poetycki opis wnętrza pałacu znajdziemy w wydanym w 1879 roku poemacie historycznym „Siedziba wodza legionów 1812” (jego autorką była zapewne Bogusława z Dąbrowskich Mańkowska):

Wśród ponurej odwiecznej drzew cieni,
Gdzie jasna łąka w koło się zieleni,
Tam stoi pałac, a w sieniach obszernych
Obaczysz w zbrojach rycerzy pancernych,
Obaczysz w koło na ścianach puklerze,
Złocone tarcze, żelazne pancerze;
A w kształcie gwiazdy i słońca promieni
Pałasze, Lance i bronie wisiały,
Co w śród poważnej tej zbrojowni cieni
Tak swą ozdobą jaskrawo błyszczały.
Dalej znów strojne wysokie komnaty,
Z polnych namiotów hetmańskie makaty
I rozwieszone wojenne sztandary,
Wszystko zdobyte, lub od króla dary.
Poza tem sala, gdzie w półkole stały
Stoły, przy których zjazdy się zbierały.
Na ścianach, gdzie się twe oko potoczy,
To wszędzie przodków, wodzów, króli zoczy.

Opis wnętrza wskazuje na zrealizowany w winnogórskim pałacu koncept „Świątyni Zwycięstwa” (nawiązujący prawdopodobnie do „Świątyni Sybilli” Izabeli Czartoryskiej) w której eksponowana była ogromna kolekcja Dąbrowskiego (przekazana po śmierci Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk).

W RĘKACH POTOMKÓW

Po śmierci syna generała, Bronisława Dąbrowskiego i dłuższym sporze z rodziną jego żony Weroniki z Łąckich, Winną Górę odkupił syn Bogusławy, Napoleon Ksawery (1836–1888). Majątek przejął następnie jego syn Henryk (1872–1924), który na miejscu dawnego pałacu, będącego na początku XX w. w złym stanie technicznym, wzniósł w 1910 r. nową neoklasycystyczną budowlę zaprojektowaną przez architekta Stanisława Boreckiego (1855-1924). W proporcjach bryły i elementach zdobniczych prezentuje on połączenie elementów neoklasycystycznych w duchu francuskim i „stylu krajowego”. Styl krajowy (narodowy) był z czasie zaborów „niemą” formą manifestowania wartości historyczno-narodowych. Na froncie pod herbem H. Mańkowski umieszczono napis SI DEUS NOBISCUM QUIS CONTRA NOS (Jeśli Bóg z nami, któż przeciw nam). Henryk, prawnuk wodza Legionów, z zamiłowania kolekcjoner i zbieracz numizmatów, urządził wnętrza z dużym smakiem artystycznym – prócz pięknych mebli i dobrego malarstwa poczesną rolę odgrywały w nim również pozostałe po sławnym przodku pamiątki rodzinne. W rękach Henryka, a później jego syna Andrzeja Winna Góra znajdowała się aż do wybuchu II wojny światowej.

POWOJENNE DZIEJE PAŁACU

Po wojnie majątek został znacjonalizowany. W 1963 roku winnogórski pałac został przejęty przez Instytutu Ochrony Roślin w Poznaniu i utworzono w nim siedzibę Zakładu Doświadczalnego. Rozpoczęto również starania, by do Winnej Góry powróciły pamiątki po generale Dąbrowskim. Powstała idea powołania „Sali Pamięci generała J. H. Dąbrowskiego”, którą zrealizowano w 1987 roku staraniem wielu osób (m. in. dyrektora IOR profesora Władysława Węgorka, jak i dyrektora winnogórskiego zakładu Z. Stefaniaka). Sala funkcjonowała niezależnie do 1997 roku, kiedy to przekształcono ją w oddział Muzeum Początków Państwa Polskiego z Gniezna. Sam pałac i przylegający park był w latach 2003-2018 w rękach prywatnych. W tym czasie cały czas funkcjonowała izba pamięci. Od 2018 roku w pałacu mieści się oddział Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy.